Ку вӑл — Ҫут тӗнчери чи хӑрушӑ вырӑн
Космосӑн пысӑк пайӗ — пушӑ вырӑнсем. Пушӑ нимӗн те ҫук темӗн пысӑкӑш, ӑнланма ҫук пысӑк лаптӑксем. Ҫӗршер миллион ҫутӑ ҫулӗ тӑршшӗ тӑсӑлакан ӗмӗрхи каҫӑн хӑмписем, вӗсенче галактикӑсем те, ҫӑлтӑрсем те, ҫутӑсем те ҫук. Пурнӑҫри чи пӗччен вырӑнсем.
Пушӑ вырӑнсем вӗсем — япаласем ҫукки кӑна мар, вӗсем пӗр-пӗринпе ӳссе, юхса, ҫапӑнса, пӗрлешсе тӑракан тӗттӗм тӗнчисем — вӗсен ӑшӗнче уҫлӑх хӑй те хытӑ тӑсӑлать, унта кӗме май ҫукпа пӗрех.
Ансат каласан: пушӑ вырӑнсем тӗлӗнмелле те хӑрушӑ. Анчах вӗсем пӗтӗм тӗнчене ҫавӑрса илеҫҫӗ те юлашкинчен унӑн шӑпине татса пама пултараҫҫӗ. Паянхи кун эпир 8 пин ытла пушӑ вырӑнпа ҫӳлти пушӑ вырӑн пӗлетпӗр, тата ытларах тупатпӑр. Галактикӑсен ушкӑнӗ е суперкластерӗ темӗнле пысӑк пулсан та, ҫывӑхра тата пысӑкрах пушӑ вырӑн пур пек туйӑнать. Космос чул ту ҫинчен сиксе анӑпӑр та космосри нимӗнсӗрлӗхӗн чӗрине анса каяр.
Ҫут тӗнчери чи пӗччен вырӑн Эсир Ҫӗртен ҫутӑ хӑвӑртлӑхӗнчен пиншер хут хӑвӑртрах аяккалла куҫатӑр, пирӗн Хӗвел системинчен тухса каятӑр
пирӗн хӗвел кварталӗ хыҫӗнче. Халӗ эпир пӗтӗм Хуркайӑк Ҫулне куратпӑр, унӑн 200 миллиард ҫӑлтӑрӗ тата ун тавра вуншар карлик галактикӑсем ҫаврӑнаҫҫӗ. Ҫапӑну ҫулӗ ҫинче 2,5 миллион ҫутӑ ҫулӗ ҫинче гигант Андромеда тата унӑн хӑйӗн спутник галактикисен ушкӑнӗ пур.
Халӗ эпир ҫутӑ хӑвӑртлӑхӗнчен миллион хут хӑвӑртрах куҫатпӑр, 50 ытла галактикӑн вырӑнти ушкӑнне туртӑм вӑйӗпе, газ юханшывӗсемпе тата тӗттӗм япаласен куҫа курӑнман каркасӗсемпе ҫыхӑнтарнине куратпӑр. Ку вӑл — пирӗн Ҫут тӗнче кӗсйи, 10 миллион ҫутӑ ҫулӗ урлӑ, унтан никам та нихҫан та тухмӗ. Сирӗнсӗр пуҫне пулас. Эпир тата хӑвӑртрах аяккалла пӑрӑнсан, эпир Хӗр суперкластерне куратпӑр, вӑл 2000 ытла галактикӑран тӑракан пысӑк стена, вӑл 100 миллион ҫутӑ ҫулӗ хушшинче сарӑлнӑ.
Халӗ асӑрхануллӑ пулӑр, эсир шӑпах космос чул ту хӗрринче, унта чӑн-чӑн, тарӑн тӗттӗм пуҫланать: Вырӑнти пушӑлӑх — 200 миллион ҫутӑ ҫулӗ сарлакӑш темӗн пысӑкӑш пушӑ хӑмпӑ. Вӑл ҫутӑ япала пулнӑ пулсан, ҫӗр ҫинчен эпир куракан ҫӗрлехи тӳпен 40% тултарнӑ пулӗччӗ. Пирӗн тавра ытти вуншар суперкластерсем тата темӗн пысӑкӑш пушӑ вырӑнсем пур
пӑчӑхтаракан пушӑлӑхпа.
Эсир халӗ пурнӑҫри чи пысӑк та пушӑ нимӗн те ҫук еннелле ҫул тытатӑр — шӑпах Ботес Супервоидӗн варринелле. 300 миллион ҫутӑ ҫул сарлакӑш космос пушхирӗ. Ҫав тери пысӑк, унта пиншер галактика пулмалла. Анчах ун вырӑнне мӗн куратӑн?
Сире ҫав тери тӗттӗм хупӑрласа тӑрать, этем ӑс-тӑнӗ ӑнланма пултаракан чи тӗттӗмлӗх. Ҫӳлелле те, аялалла та ҫук.
Хускану ҫук. Хӑвна ху ориентацилеме нимӗн те ҫук. Ҫакӑн пек пӗр паллӑ та ҫук
тулашри тӗнче те пур. Ку вӑл — тарса хӑтӑлма ҫук тӗрме. Ку вара тӗнче уҫлӑхӗн темле экзотика кӗтесӗ мар. Ҫут тӗнчен пысӑк пайӗ этем куҫӗ умӗнче ҫапла туйӑнать. Нимӗнле хусканусӑр чӗмсӗр тӗттӗмлӗх кӑна. Пур ҫӗрте те. Яланлӑх.
Тӗттӗмре темӗнле вӑрттӑнлӑх пытанса тӑрать пулин те — тӗттӗм япаласен ҫемҫе ҫипписем, пушӑлӑха космос лишайникӗсем пек кӗрсе каяҫҫӗ. Тӗттӗм япала ҫипписен чылай пысӑкрах вӑрманӗн пӗчӗк янӑравӗ, вӑл пушӑлӑх тулашӗнчи галактикӑсемпе галактика ушкӑнӗсен каркасне йӗркелет. Вӗсен вӗҫӗсенче эпир тӗттӗм океанра кӑвакрах ҫутӑ пӑнчӑсем тупатпӑр: пушӑ галактикӑсем, ҫӗрле ҫутатма пултарайман пӗччен ҫутӑ ҫӑлтӑрсем.
Эпир пӗлекен чи сайра тӗл пулакан галактикӑсем, питӗ уйрӑм, питӗ пӗччен.
Хӑмпӑсен тӗнчи Эпир тӗнче уҫлӑхне тарӑн пӑхма пуҫличчен астрономсем эпир пӗр тикӗс космосра пурӑнатпӑр, галактикӑсем пӗр пек сарӑлса выртаҫҫӗ тесе шутланӑ. Анчах ун вырӑнне эпир галактикӑсем, космос газӗ тата тӗттӗм матери анлӑ космос сечӗ пулса тӑнине тупрӑмӑр. Ҫав тери пысӑк пушӑ хушӑксем тавра йӗркеленнӗ, галактика ушкӑнӗсемпе тата супер ушкӑнӗсемпе ҫӑра тӗвӗсем ҫинче тӗл пулакан листсемпе ҫипсен ҫӗнӗрен ҫуралакан йӗрки.
Анчах ку структура пӗр вырӑнта тӑмасть, вӑл галактикӑсем хушшинчи хушӑсем калама ҫук пысӑк пулнӑран ҫеҫ пулнӑ пек туйӑнать. Чӑннипе илсен, галактикӑсем тӗнче уҫлӑхӗнче сехетре миллионшар километр хӑвӑртлӑхпа вӗҫеҫҫӗ.
Вӗсем ҫапӑну ҫулӗ ҫинче, пӗр-пӗрин тавра ҫаврӑнса, миллионшар ҫутӑ ҫулӗ аякри пысӑкрах галактика ушкӑнӗсен варринелле куҫаҫҫӗ. Анчах вӗсем яланах пушӑ вырӑнсен хӗррисене супӑнь хӑмписем ҫинчи ҫутӑ ӳкнӗ пек ҫыпӑҫаҫҫӗ пек туйӑнаҫҫӗ — ку вара темле тӗлӗнмелле. Вӗсем ҫакӑн пек динамика пулсан, галактика хушӑран пушӑлӑха персе анмалла мар-и? Галактикӑсемшӗн тул пушӑ вырӑнсене кӗме питӗ йывӑр, мӗншӗн тесен вӗсен хӗррисенче гравитаци тӗлӗнмелле пулса тӑрать, вӗсен ӑшӗнче вара тата та тӗлӗнмеллерех пулать. Эсир лайӑхрах пӗлмен пулсан, эсир
пушӑ вырӑнсем шала кӗме хӑтланакан мӗнпур япалана сурса кӑлараҫҫӗ, галактикӑсене хӗрринелле тӗртеҫҫӗ.
Гравитаци ҫапла ӗҫлет: Ҫут тӗнчери пур япала та массӑллӑ япаласене пурне те хӑй патне туртать. Шалта масса ҫукпа пӗрех, ҫавӑнпа та вӗсен хӗррисенчи галактикӑсен суперкластерӗсен космос сечӗ пушӑ вырӑнсенчен япаласене туртса кӑларать. Пушӑ вырӑн мӗн чухлӗ пушӑрах, ҫавӑн чухлӗ ҫирӗпрех туртӑм вӑйӗ мӗн юлнине туртать. Ку чӑнах та вӑрҫӑ туртнӑ пекех
унта пӗр енӗ тӑрӑшмасть те.
